Γιατί μιλάμε τόσο σκληρά στον εαυτό μας;
Έγινε ενημέρωση: 24 Οκτ
Δημήτριος Τολίδης | B.Sc. Ψυχολόγος – M.Sc. Κλινική & Δυναμική Ψυχολογία
Η αυτοκριτική γίνεται επώδυνη όταν ένα λάθος μετατρέπεται σε συνολική αμφισβήτηση της αξίας μας. Γιατί ο εσωτερικός κριτής μάς μιλά τόσο αυστηρά και πώς μπορούμε να καλλιεργήσουμε μια στάση μεγαλύτερης κατανόησης προς τον εαυτό μας;
Κάνεις ένα λάθος στη δουλειά και σκέφτεσαι: «Πάλι τα χάλασα».
Χρειάζεσαι ξεκούραση, αλλά ακούς μέσα σου: «Δεν έκανες και τίποτα για να κουραστείς».
Μια συζήτηση με τον σύντροφό σου δεν πηγαίνει όπως θα ήθελες και καταλήγεις: «Εγώ φταίω. Δεν μπορώ να κρατήσω τίποτα σωστά».
Αν ένας άνθρωπος που αγαπάς σου έλεγε τα ίδια για τον εαυτό του, πιθανόν θα προσπαθούσες να τον ακούσεις. Θα αναρωτιόσουν τι συνέβη, τι τον δυσκόλεψε, τι χρειάζεται.
Όταν όμως πρόκειται για εμάς, η κατανόηση μπορεί να δίνει γρήγορα τη θέση της στην κατηγορία.
Τι συμβαίνει και γινόμαστε τόσο αυστηροί με τον εαυτό μας, ιδιαίτερα τις στιγμές που δυσκολευόμαστε;
Όταν ένα λάθος γίνεται συμπέρασμα για το ποιοι είμαστε
Η αυτοκριτική μπορεί να μας βοηθήσει να αναγνωρίσουμε μια συμπεριφορά που χρειάζεται αλλαγή. Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στο «αυτό που έκανα δεν βοήθησε» και στο «δεν αξίζω».
Ο εσωτερικός κριτής είναι ένας τρόπος να περιγράψουμε τον επικριτικό εσωτερικό διάλογο: τις σκέψεις που μας υποτιμούν, μας συγκρίνουν ή απαιτούν να είμαστε διαρκώς καλύτεροι. Συχνά μετατρέπει ένα συγκεκριμένο γεγονός σε συνολική αρνητική κρίση για τον εαυτό μας.
Μια καθυστέρηση γίνεται «είμαι ανεύθυνος».
Μια διαφωνία γίνεται «κανείς δεν μπορεί να είναι καλά μαζί μου».
Μια δύσκολη ημέρα γίνεται «δεν τα καταφέρνω στη ζωή μου».
Αξίζει να σταθούμε σε αυτή τη μετάβαση: από αυτό που συνέβη, σε αυτό που αποφασίζουμε ότι σημαίνει για ολόκληρη την ύπαρξή μας.
Πού μπορεί να μάθαμε αυτή την αυστηρότητα;
Ο τρόπος που μας μιλάμε διαμορφώνεται μέσα από πολλές εμπειρίες. Για κάποιους ανθρώπους, η κριτική, οι συγκρίσεις ή η περιορισμένη συναισθηματική ανταπόκριση στα πρώτα χρόνια μπορεί να έχουν κάνει δυσκολότερη την ανάπτυξη μιας στάσης καλοσύνης προς τον εαυτό. Αυτό δεν αποτελεί τη μοναδική εξήγηση ούτε ισχύει με τον ίδιο τρόπο για όλους.
Μπορούμε, ωστόσο, να αναρωτηθούμε:
Τι γινόταν όταν έκανα λάθος;
Υπήρχε χώρος να δυσκολευτώ;
Πώς αντιμετωπιζόταν η ανάγκη μου για βοήθεια;
Τι έπρεπε να πετύχω για να νιώσω ότι είμαι αρκετός;
Οι ερωτήσεις αυτές ανοίγουν χώρο για να καταλάβουμε την προσωπική μας ιστορία. Μπορεί να μας βοηθήσουν να αναγνωρίσουμε πότε και πώς η αυστηρότητα έγινε ένας οικείος τρόπος να σχετιζόμαστε με τον εαυτό μας.
«Αν δεν πιέζω τον εαυτό μου, πώς θα προχωρήσω;»
Μερικές φορές κρατάμε την αυστηρότητα επειδή πιστεύουμε ότι μας είναι απαραίτητη. Ότι χωρίς αυτήν θα αφεθούμε, θα χάσουμε το κίνητρό μας ή θα επαναλάβουμε τα ίδια λάθη. Αυτές οι πεποιθήσεις μπορούν να δυσκολεύουν την προσπάθεια να μας αντιμετωπίσουμε με περισσότερη κατανόηση.
Αξίζει όμως να εξετάσουμε τι συμβαίνει στη δική μας καθημερινότητα:
Μετά από μια εσωτερική επίθεση, μπορώ να σκεφτώ πιο καθαρά;
Βρίσκω ένα επόμενο βήμα;
Ή μένω να επαναλαμβάνω πόσο ανεπαρκής είμαι;
Ας φανταστούμε ότι μίλησες απότομα σε έναν άνθρωπο που αγαπάς. Η σκέψη «είμαι απαράδεκτος, όλα τα καταστρέφω» δεν σου λέει ακόμη πώς θα επανορθώσεις.
Μια πιο συγκεκριμένη τοποθέτηση θα μπορούσε να είναι:
«Μίλησα με τρόπο που πλήγωσε. Χρειάζεται να αναλάβω την ευθύνη, να ακούσω τον άλλον και να δω τι μπορώ να αλλάξω».
Εδώ υπάρχει χώρος για ευθύνη, συνέπειες και πράξη.
Τι σημαίνει να μας αντιμετωπίζουμε με κατανόηση;
Η αυτοσυμπόνια περιγράφει τη στάση με την οποία αναγνωρίζουμε τη δυσκολία μας και ανταποκρινόμαστε με φροντίδα. Περιλαμβάνει και την υπενθύμιση ότι τα λάθη, οι αδυναμίες και οι δύσκολες στιγμές ανήκουν στην ανθρώπινη εμπειρία.
Αυτή η στάση μπορεί να συνυπάρχει με την ανάληψη ευθύνης και την προσπάθεια αλλαγής. Η κατανόηση του εαυτού μας επιτρέπει να κοιτάξουμε μια πράξη που μετανιώσαμε και να αναζητήσουμε τρόπους επανόρθωσης.
Μπορεί να ακουστεί κάπως έτσι:
«Αυτό με δυσκολεύει περισσότερο απ’ όσο περίμενα».
«Έκανα ένα λάθος. Τι χρειάζεται να διορθώσω;»
«Σήμερα έχω λιγότερες αντοχές. Τι είναι ρεαλιστικό να ζητήσω από εμένα;»
Δεν χρειάζεται οι φράσεις αυτές να μας φαίνονται αμέσως φυσικές. Μπορούμε να ξεκινήσουμε από λόγια που είναι ειλικρινή και συγκεκριμένα.
Μια μικρή παύση στον καθημερινό εσωτερικό διάλογο
Την επόμενη φορά που θα παρατηρήσεις ότι σου μιλάς σκληρά, δοκίμασε να σταθείς για λίγο σε τρεις ερωτήσεις.
1. Τι ακριβώς συνέβη;
Προσπάθησε να περιγράψεις το γεγονός.
«Δεν ολοκλήρωσα αυτό που είχα προγραμματίσει» είναι μια πληροφορία που μπορείς να εξετάσεις. Το «ποτέ δεν κάνω τίποτα σωστά» αφήνει ελάχιστο χώρο για σκέψη.
2. Τι νιώθω αυτή τη στιγμή;
Απογοήτευση; Ντροπή; Φόβο ότι απογοήτευσα κάποιον; Κούραση;
Μπορείς να αφήσεις για λίγο στην άκρη το ερώτημα αν «δικαιολογείται» αυτό που νιώθεις και να παρατηρήσεις την εμπειρία σου.
3. Ποιο είναι ένα χρήσιμο επόμενο βήμα;
Ίσως χρειάζεται μια συγγνώμη, μια διευκρίνιση, διαφορετική οργάνωση, ξεκούραση ή βοήθεια.
Ο στόχος αυτής της παύσης είναι να δημιουργήσεις λίγο χώρο ανάμεσα σε αυτό που συνέβη και στην αυτόματη καταδίκη του εαυτού σου.
Χώρος για αυτή τη φωνή μέσα στη θεραπεία
Στην ψυχοθεραπεία μπορούμε να διερευνήσουμε πότε εμφανίζεται αυτή η αυστηρή φωνή, τι απαιτεί και τι φοβόμαστε ότι θα συμβεί αν πάψουμε να την ακολουθούμε.
Μπορούμε επίσης να παρατηρήσουμε πώς επηρεάζει τις επιλογές μας: τι ζητάμε, τι αποφεύγουμε, πόσα επιτρέπουμε στον εαυτό μας να χρειάζεται.
Και αν εμφανιστεί η σκέψη «ούτε με τον εαυτό μου δεν καταφέρνω να είμαι καλός», μπορούμε να σταθούμε και σε αυτήν με την ίδια περιέργεια.
Η αλλαγή χρειάζεται χρόνο. Μια αρχή μπορεί να είναι η στιγμή που, μετά το «πάλι τα χάλασα», θα προστεθεί μια διαφορετική ερώτηση:
«Τι συνέβη, τι μπορώ να διορθώσω και τι υποστήριξη χρειάζομαι;»
Η ψυχική φροντίδα συνεχίζεται και στον τρόπο που μας μιλάμε όταν κανείς άλλος δεν ακούει.
Η κατανόηση ξεκινά από μέσα μας.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Neff, K. D. (2003). «Αυτοσυμπόνια: μια εναλλακτική προσέγγιση της υγιούς στάσης απέναντι στον εαυτό». Self and Identity, 2(2), 85–102.
Neff, K. D. (2023). «Αυτοσυμπόνια: θεωρία, μέθοδος, έρευνα και παρέμβαση». Annual Review of Psychology, 74, 193–218. Σύνδεσμος δημοσίευσης.
Saulsman, L., Campbell, B., & Sng, A. (2017). «Καλλιεργώντας την αυτοσυμπόνια: από την αυτοκριτική στην καλοσύνη προς τον εαυτό». Centre for Clinical Interventions,
Σχόλια